ދުނިޔޭގެ ހަކަތައިގެ ބާޒާރަށް އަންނަ ކޮންމެ ލޮޅުމަކާއެކު ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިގުތިސާދުގެ ބިންގާ ގުޑައިގެންދެއެވެ. މެދުއިރުމަތީގައި ހިނގަމުންދާ ހަމަނުޖެހުންތަކާއި، ބައިނަލްއަގުވާމީ ވިޔަފާރީގެ މަގުތަކަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ހުރަސްތަކުގެ ސަބަބުން، ރާއްޖެ ފަދަ ތެލަށް ބަރޯސާވެފައިވާ ގައުމުތަކަށް މިވަނީ ބޮޑު ނުރައްކަލަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހިފައެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި ތިމާވެށީގެ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ؛ މިއީ ގައުމީ ސަލާމަތާއި އިގުތިސާދީ މިނިވަންކަމާ ގުޅިފައިވާ ނާޒުކު މައްސަލައެކެވެ. ތެލަށް ކުރާ ގައުމީ ހަރަދުތައް ކުޑަކުރުމަށްޓަކައި، އިއާދަކުރަނިވި ހަކަތައިގެ އުމްރާނީ ވަސީލަތްތައް ގާއިމުކޮށް، އިރުގެ ހަކަތައިގެ ނިޒާމުތަކަށް ބަދަލުވުމުގެ މަސައްކަތް ހަލުވިކުރުމަކީ މިއަދު އިހުތިޔާރެއް ނޫނެވެ. އެއީ މަޖުބޫރީ ހާލަތެކެވެ.

ތަފާސްހިސާބުތަކުން ފެންނަނީ ކަންބޮޑުވާންޖެހޭ ފަދަ މަންޒަރެކެވެ. މިދިޔަ 2025 ވަނަ އަހަރު އެކަނިވެސް ދިވެހި ދައުލަތުން ތެޔޮ އެތެރެކުރުމަށް 10 ބިލިއަން ރުފިޔާ ހަރަދުކޮށްފައިވެއެވެ. މޫސުމީ ބަދަލުތަކާއި ތިމާވެއްޓާއި ހަކަތައާ ބެހޭ ވަޒީރު ތޯރިގް އިބްރާހީމް ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، މި އަދަދަކީ ރާއްޖޭގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތުން (ޖީޑީޕީ) ބަލާއިރު ގާތްގަނޑަކަށް 10 އިންސައްތައެވެ. ރާއްޖޭގެ ކަރަންޓު އުފެއްދުމާއި ދަތުރުފަތުރުގެ ނިޒާމު މުޅިންހެން ބިނާވެފައިވަނީ ބޭރުން އެތެރެކުރާ ތެލުގެ މައްޗަށެވެ. ކޮންމެ ދުވަހަކު ގާތްގަނޑަކަށް 7،965 ފީފާގެ ތެޔޮ ކަރަންޓު އުފެއްދުމަށް އަންދާއިރު، މިއީ އަހަރެއްގެ މައްޗަށް ބަލާނަމަ 2.9 މިލިއަން ފީފާއެވެ. މި ބޮޑު ހަރަދަކީ ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި ކުރިއަށް ގެންދެވޭނެ ކަމެއް ނޫންކަން މިހާރު ވަނީ ސާބިތުވެފައެވެ.

މި ނުރައްކާތެރި ހާލަތުން އަރައިގަތުމަށްޓަކައި ރާއްޖެއިން އަންނަނީ އިއާދަކުރަނިވި ހަކަތައަށް ބަދަލުވުމުގެ މަސައްކަތްތަކެއް ކުރަމުންނެވެ. އެންމެ ފަހުގެ މައުލޫމާތުތަކަށް ބަލާއިރު، ރާއްޖޭގައި މިހާރު ގާއިމުކުރެވިފައިވަނީ 68.5 މެގަވޮޓްގެ އިރުގެ ހަކަތައިގެ ނިޒާމެވެ. މިއީ މުޅި ރާއްޖޭގައި ބޭނުންކުރާ ކަރަންޓުގެ ނިސްބަތުން ބަލާއިރު އެންމެ 6 އިންސައްތައެވެ. ނަމަވެސް، ކަރަންޓަށް އޮންނަ ޑިމާންޑް އަންނަނީ އަހަރަކު 5 އިންސައްތައިގެ ނިސްބަތުން އިތުރުވަމުންނެވެ. އަދި މާލެ ސަރަހައްދުގައި މި ނިސްބަތް އުޅެނީ 9.6 އިންސައްތައިގައެވެ. ލަފާކުރެވޭ ގޮތުގައި 2028 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް އަންނައިރު ރާއްޖޭގެ ކަރަންޓު ބޭނުންކުރާ މިންވަރު 2،400 ގިގަވޮޓް-އަވަރ (ޖީޑަބްލިއުއެޗް) އަށް އަރާނެއެވެ.

އިރުގެ ހަކަތައަށް ބަދަލުވުމުގައި ރާއްޖެއަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ އެންމެ ބޮޑު އެއް ގޮންޖެހުމަކީ ރަށްތައް އުފެދިފައިވާ ގޮތާއި، ކަރަންޓު ވިއުގަތަކުގެ ހާލަތެވެ. ކޮންމެ ރަށެއްގައި ވަކިވަކިން ކަރަންޓު އުފައްދައި ފޯރުކޮށްދޭން ޖެހުމަކީ އުމްރާނީ ގޮތުންނާއި މާލީ ގޮތުން ބޮޑު ގޮންޖެހުމެކެވެ. މީގެ އިތުރުން، އިރުގެ ހަކަތައަކީ މޫސުމަށް ބަރޯސާވާ އެއްޗަކަށް ވުމާއެކު، ކަރަންޓު ވިއުގަ (ގްރިޑް) ސްޓޭބަލްކޮށް ބެހެއްޓުމަށްޓަކައި ޒަމާނީ ބެޓެރީ އެނަރޖީ ސްޓޯރޭޖް ސިސްޓަމް (ބީއީއެސްއެސް) ތައް ބޭނުންވެއެވެ. މިހާރު ހުރި ގިނަ ރަށްރަށުގެ ކަރަންޓު ވިއުގަތަކަކީ ގިނަ އަދަދެއްގެ އިއާދަކުރަނިވި ހަކަތަ އުފުލޭ ފެންވަރަށްވުރެ ބާވެފައިވާ ނިޒާމުތަކެކެވެ. އެހެންކަމުން، ހަމައެކަނި ސޯލާ ޕެނަލް ހަރުކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، މުޅި ކަރަންޓު ވިއުގަ ޒަމާނީކޮށް، ބެޓެރީ ސްޓޯރޭޖް ގާއިމުކުރުމަށް ބޮޑެތި އިންވެސްޓްމަންޓްތަކެއް ބޭނުންވެއެވެ.

އިގުތިސާދީ ނަޒަރަކުން ބަލާއިރު، އިރުގެ ހަކަތައަށް ބަދަލުވުމަކީ ދުރު ރާސްތާގައި ރާއްޖެއަށް އޮތް އެންމެ ފައިދާހުރި ގޮތެވެ. މިހާރު ޑީސަލް އަންދައިގެން ކަރަންޓު އުފެއްދުމަށް ކިލޯވޮޓަކަށް 0.23 ޑޮލަރާއި 0.33 ޑޮލަރާ ދެމެދުގެ ހަރަދެއް ހިނގާއިރު، ބައެއް ކުދި ރަށްރަށުގައި މި އަދަދު 0.70 ޑޮލަރަށްވެސް އަރައެވެ. ސަރުކާރުން ކަރަންޓުގެ އަގު ހެޔޮކޮށް ހިފެހެއްޓުމަށްޓަކައި ކޮންމެ އަހަރަކު އެތައް މިލިއަން ޑޮލަރެއް ސަބްސިޑީގެ ގޮތުގައި ހަރަދުކުރެއެވެ. ކުރީގެ އިގުތިސާދީ ވަޒީރު އަހުމަދު މުހައްމަދު (އަންޑޭ) އިންޒާރުދެއްވި ގޮތުގައި، ދުނިޔޭގެ ބާޒާރުގައި ތެލުގެ އަގު އުފުލެމުންދާ ނިސްބަތަށް ބަލާއިރު، ރާއްޖެއިން ތެޔޮ އެތެރެކުރުމަށް ކުރާ ހަރަދު ދުވާލެއްގެ މައްޗަށް 1 މިލިއަން ޑޮލަރު އިތުރުވުމުގެ ބިރު އެބައޮތެވެ. މި މާލީ ބުރައިން ސަލާމަތްވުމަށްޓަކައި ސަރުކާރުން ވަނީ ބައިނަލްއަގުވާމީ މާލީ އިދާރާތަކާ ގުޅިގެން 100 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ފައިނޭންސިންގ ފެސިލިޓީއެއް ހޯދުމުގެ މަސައްކަތް ފަށާފައެވެ. ނަމަވެސް މިއީ ވަގުތީ ހައްލެކެވެ. ދާއިމީ ހައްލަކީ އިރުގެ ހަކަތައަށް ކުރާ އިންވެސްޓްމަންޓްތައް އިތުރުކުރުމެވެ.

މި އަމާޒަށް ވާސިލުވުމަށްޓަކައި ރާއްޖޭގައި މިހާރުވެސް އަންނަނީ ބޮޑެތި މަޝްރޫއުތަކެއް ހިންގަމުންނެވެ. ވޯލްޑް ބޭންކުގެ އެހީގައި ކުރިއަށްގެންދާ 'އެސްޕަޔަރ' (ASPIRE) އަދި 'އެރައިޒް' (ARISE) މަޝްރޫއުގެ ދަށުން ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި އިރުގެ ހަކަތައިގެ ނިޒާމުތަކާއި ބެޓެރީ ސްޓޯރޭޖް އަންނަނީ ގާއިމުކުރަމުންނެވެ. ވޯލްޑް ބޭންކުން ވަނީ ރާއްޖޭގެ އިއާދަކުރަނިވި ހަކަތައިގެ ދާއިރާ ކުރިއެރުވުމަށް 107.4 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ މަޝްރޫއެއް ފާސްކޮށްފައެވެ. ޓޫރިޒަމް އެންޑް އެންވަޔަރަންމަންޓް މިނިސްޓްރީގެ ސްޓޭޓް މިނިސްޓަރ މުހައްމަދު ފާއިޒު ދާދިފަހުން ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، އިތުރު 19 މެގަވޮޓްގެ ސޯލާ ޕީވީ ގާއިމުކުރުމުގެ މަސައްކަތް މިހާރުވެސް ދަނީ ކުރިއަށެވެ. އަދި އަމިއްލަ ކުންފުނިތަކާ ގުޅިގެން މޫދުގައި ހަރުކުރާ (ފްލޯޓިންގ) ސޯލާގެ 115 މެގަވޮޓްގެ ނިޒާމެއް ގާއިމުކުރުމަށްވެސް ވަނީ އަމާޒު ހިފާފައެވެ. މީގެ އިތުރުން، އޭޝިއަން ޑިވެލޮޕްމަންޓް ބޭންކް (އޭޑީބީ) ގެ އެހީގައި 15 މެގަވޮޓް އަދި 12.5 މެގަވޮޓްގެ ސޯލާ ނިޒާމުތައް ގާއިމުކުރުމަށް ވަނީ ޓެންޑަރަށް ހުޅުވާލާފައެވެ. ރިސޯޓުތަކުންވެސް މި ދާއިރާއިން ކުރިއެރުންތަކެއް ހޯދަމުން އަންނައިރު، ފަރި އައިލެންޑްސް ފަދަ ރިސޯޓުތަކުން އަންނަނީ އެތަންތަނަށް ބޭނުންވާ ކަރަންޓުގެ ބޮޑު ބައެއް އިރުގެ ހަކަތައިން އުފެއްދުމަށް އިންވެސްޓްކުރަމުންނެވެ.

ސަރުކާރުގެ އަމާޒަކީ 2028 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް އަންނައިރު، ރާއްޖޭގައި ބޭނުންކުރާ ކަރަންޓުގެ 33 އިންސައްތައަކީ އިއާދަކުރަނިވި ހަކަތައިން އުފައްދާ ކަރަންޓަށް ހެދުމެވެ. މި ލަނޑުދަނޑި ހާސިލުކުރުމަށްޓަކައި 800 ގިގަވޮޓް-އަވަރ ގެ ކަރަންޓު އިއާދަކުރަނިވި ވަސީލަތްތަކުން އުފައްދަން ޖެހެއެވެ. މީގެ މާނައަކީ، މިހާރު ހުރި ކެޕޭސިޓީގެ އިތުރަށް 330 މެގަވޮޓްގެ އިއާދަކުރަނިވި ހަކަތައިގެ ނިޒާމުތައް އަލަށް ގާއިމުކުރަން ޖެހުމެވެ. މިއީ ފަސޭހަ ކަމަކަށް ނުވި ނަމަވެސް، ގައުމުގެ މުސްތަގުބަލަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހިފައިވާ ކަމެކެވެ. ތެލަށް ބަރޯސާވުން ކުޑަކޮށް، އަމިއްލަ ވަސީލަތްތަކުން ހަކަތަ އުފެއްދުމަކީ ހަމައެކަނި ތިމާވެށި ހިމާޔަތްކުރުމެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުން ބޭކާރުވެގެންދާ އެތައް ބިލިއަން ރުފިޔާއެއް ސަލާމަތްކޮށް، ރައްޔިތުންނަށް ބޭނުންވާ އަސާސީ އެހެން ހިދުމަތްތަކަށް އެ ފައިސާ އިންވެސްޓްކުރުމަށް ހުޅުވޭ ދޮރެކެވެ. ބައިނަލްއަގުވާމީ މުޖުތަމައުގެ އެހީތެރިކަމާއެކު މިހާރު ފަށާފައިވާ މަޝްރޫއުތައް ކާމިޔާބުކަމާއެކު ނިންމާލެވިއްޖެނަމަ، ދިވެހިރާއްޖެއަށް ހަކަތައިގެ މިނިވަންކަން ކަށަވަރުކުރެވޭނެއެވެ. މި މަސައްކަތުގެ ދުވެލި ހަލުވިކުރުމަށްޓަކައި، ކުރިއަށް އޮތް މަސްތަކުގެ ތެރޭގައި ސަރުކާރުން އިތުރު ސޯލާ މަޝްރޫއުތަކެއްގެ އަމަލީ މަސައްކަތް ފެށުމަށް ވަނީ ތައްޔާރުވެފައެވެ.