ދިވެހި ކޮންމެ އާއިލާއެއްގެ ތެރެއިންވެސް، ބަލިމަޑުކަމެއް ދިމާވާ ހިނދު އެންމެ ފުރަތަމަ ހިތަށް އަރާ އެއް ނަމަކީ "އާސަންދަ" އެވެ. މިއީ ދިވެހި ރައްޔިތުންނަށް ހިލޭ ބޭސްފަރުވާ ކުރެވޭނެ މަގު ތަނަވަސްކޮށްދިނުމަށް އުފައްދާފައިވާ ގައުމީ ސިއްހީ އިންޝުއަރެންސް ނިޒާމެވެ. ނަމަވެސް، ފާއިތުވި އަހަރުތަކުގައި މި ނިޒާމު ވަނީ ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތަށް އޮތް އެންމެ ބޮޑު އެއް ބުރައަށް ވެފައެވެ. ސަބަބަކީ، ނިޒާމުގެ ތެރެއިން ހިނގަމުންދިޔަ ބޮޑެތި އިސްރާފުތަކާއި، ބޭހުގެ އަގުތައް އިންތިހާއަށް ބޮޑުކޮށް ވިއްކަމުން ދިއުމެވެ. މިއަދު، 2026 ވަނަ އަހަރާ ކުރިމަތިލާއިރު، މި ނިޒާމުގެ ދެމެހެއްޓެނިވިކަން ކަށަވަރުކުރުމަކީ ގައުމުގެ އިގުތިސާދީ ދުޅަހެޔޮކަމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހިފައިވާ ކަމެކެވެ.

ތަފާސްހިސާބުތަކަށް ބަލާއިރު، އާސަންދައިގެ ހަރަދުތައް ހުރީ ކަންބޮޑުވާންޖެހޭ ފަދަ މިންވަރެއްގައެވެ. ފިނޭންސް މިނިސްޓްރީގެ ތަފާސްހިސާބުތައް ދައްކާ ގޮތުން، 2025 ވަނަ އަހަރު އާސަންދައަށް ބަޖެޓުކުރެވުނީ 1.85 ބިލިއަން ރުފިޔާއެވެ. ނަމަވެސް، އަހަރު ނިމުނުއިރު އެ އަދަދު ވަނީ 2.59 ބިލިއަން ރުފިޔާއަށް އަރާފައެވެ. މިއީ ބަޖެޓުކުރި ވަރަށްވުރެ 734.5 މިލިއަން ރުފިޔާ އިތުރު އަދަދެކެވެ. 2026 ވަނަ އަހަރަށް ދައުލަތުން ފާސްކޮށްފައިވާ 64.2 ބިލިއަން ރުފިޔާގެ ބަޖެޓުގައިވެސް، އާސަންދައިގެ ހަރަދުތައް ކުޑަކުރުމަށް ވަނީ ހާއްސަ އިސްކަމެއް ދީފައެވެ. އާސަންދައަށް ކުރާ ޖުމްލަ ހަރަދުގެ ގާތްގަނޑަކަށް 62.4 އިންސައްތަ ހޭދަވަނީ ހަމައެކަނި ބޭސް ގަތުމަށެވެ. މިއީ ދުނިޔޭގެ އެހެން ގައުމުތަކާ އަޅާބަލާއިރު ނިސްބަތުން ވަރަށް ބޮޑު އަދަދެކެވެ. މިސާލަކަށް، ފާއިތުވި އަހަރެއްގައި އާސަންދައިން 1.2 ބިލިއަން ރުފިޔާ ހަރަދުކުރިއިރު، އޭގެ ތެރެއިން 752.7 މިލިއަން ރުފިޔާ ހޭދަކޮށްފައިވަނީ ހަމައެކަނި ބޭސް ގަތުމަށެވެ.

ބޭހަށް ކުރާ ހަރަދު މިހާ ބޮޑުވެގެންދިޔަ މައިގަނޑު ސަބަބަކީ، ރާއްޖެއަށް ބޭސް އެތެރެކުރާ ބައެއް ފަރާތްތަކުން އިންތިހާއަށް ބޮޑު ފައިދާއެއް ލައިގެން ބޭސް ވިއްކަމުން ދިއުމެވެ. ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ބައެއް ކުންފުނިތަކުން އާސަންދަ ނިޒާމުގެ ތެރެއިން ބޭސް ވިއްކަމުން ދިޔައީ 1،000 އިންސައްތައިގެ ފައިދާއެއް ލައިގެންނެވެ. މިއީ ސީދާ "މެޑިކަލް މާފިއާ" ގެ އަމަލެއްގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރައްވައި، މިކަން ހުއްޓުވުމަކީ ސަރުކާރުގެ އެންމެ ބޮޑު އެއް އަމާޒުކަމުގައި އެމަނިކުފާނު ވަނީ ފާހަގަކުރައްވާފައެވެ. ބޭހުގެ އަގަށް އެއްވެސް ކޮންޓްރޯލެއް ނެތުމުގެ ސަބަބުން، ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުން އެތައް މިލިއަން ރުފިޔާއެއް ވަނީ މަދު ބައެއްގެ ޖީބަށް ވަދެފައެވެ. މީގެ ސަބަބުން، ހޮސްޕިޓަލުތަކުގެ ފެންވަރު ރަނގަޅުކުރުމަށާއި، އެހެނިހެން ސިއްހީ ހިދުމަތްތައް ފުޅާކުރުމަށް ދައުލަތަށް އޮތް ޖާގަ ވަނީ ހަނިވެފައެވެ.

ބޭހުގެ އަގު ބޮޑުވުމުގެ އިތުރުން، ނިޒާމުގެ ތެރޭގައި ހުރި އިސްރާފަކީވެސް އާސަންދައިގެ މާލީ ބުރަ ބޮޑުވުމަށް މެދުވެރިވި ސަބަބެކެވެ. ބޭނުންވާ ވަރަށްވުރެ ގިނައިން ބޭސް ލިޔެދިނުމާއި، ބަލިމީހުން އަމިއްލައަށް ފާމަސީތަކުން ބޭސް ނެގުމަށްފަހު ބޭނުންނުކޮށް އުކާލުން ފަދަ ކަންކަމަކީ އާންމުވެފައިވާ ކަންކަމެވެ. ޓްރާންސްޕޭރެންސީ މޯލްޑިވްސްއިން ނެރެފައިވާ ރިޕޯޓެއްގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، ރާއްޖޭގެ ސިއްހީ ދާއިރާގައި، ހާއްސަކޮށް އާސަންދައިގެ ތެރޭގައި ކޮރަޕްޝަނާއި އިސްރާފަށް މަގުފަހިވާ ގިނަ ކަންތައްތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ. ބިލުކުރުމުގައި އޮޅުވާލުމާއި، ނުދޭ ހިދުމަތްތަކަށް ބިލުކުރުން ފަދަ މައްސަލަތައް ވަނީ ފާހަގަކުރެވިފައެވެ. މީގެ އިތުރުން، ބޭސް އެތެރެކުރުމާއި ގަތުމުގެ ނިޒާމު އޮތީ ވަރަށް ބޮޑަށް ފަނޑުކޮށް ކަމަށާއި، މިކަމުގެ ސަބަބުން ޖަވާބުދާރީވުން ކުޑަވެފައިވާކަން އެ ރިޕޯޓުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. އާސަންދައިގެ ހިދުމަތަކީ އެއްވެސް ފީއަކާ ނުލައި ލިބޭ ހިދުމަތަކަށް ވުމުން، ހިދުމަތް ހޯދާ ފަރާތްތަކުންވެސް ހަރަދު ކުޑަކުރުމަށް ސަމާލުކަން ނުދޭކަން ދިރާސާތަކުން ދައްކައެވެ.

މި ބޮޑެތި މައްސަލަތަކަށް ހައްލެއް ހޯދުމުގެ ގޮތުން، ނޭޝަނަލް ސޯޝަލް ޕްރޮޓެކްޝަން އޭޖެންސީ (އެންސްޕާ) އާއި އާސަންދަ ކުންފުނިން ވަނީ ހަރުދަނާ ފިޔަވަޅުތަކެއް އަޅަން ފަށާފައެވެ. އެގޮތުން އެންމެ ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅެއްގެ ގޮތުން، އާސަންދައިގެ ދަށުން އެންމެ ގިނައިން ދޫކުރާ 250 ބޭހެއްގެ އަގު ކޮންޓްރޯލް ކުރުމަށް ވަނީ ނިންމާފައެވެ. އެންސްޕާއިން ބުނި ގޮތުގައި، މި ބަދަލުގެ ދަށުން 87 ބޭހެއްގެ އަގު ވަނީ ނޮވެމްބަރު 1 އިން ފެށިގެން މުރާޖައާކޮށްފައެވެ. އަދި އިތުރު 126 ބޭހެއްގެ އަގަށް ނޮވެމްބަރު 24 އިން ފެށިގެން ވަނީ ބަދަލު ގެނެސްފައެވެ. މި ފިޔަވަޅުތަކުގެ ސަބަބުން، ކުރިން އިންތިހާއަށް ބޮޑުކޮށް ވިއްކަމުންދިޔަ ބޭސްތަކުގެ އަގު ހެޔޮވެ، އާސަންދަ ސްކީމުގެ ހަރަދު ވަރަށް ބޮޑަށް ކުޑަވެގެންދާނެއެވެ.

ބޭހުގެ އަގު ކޮންޓްރޯލް ކުރުމަށް ސަރުކާރުން ތައާރަފުކުރި މެކްސިމަމް ރީޓެއިލް ޕްރައިސް (އެމްއާރުޕީ) ނުވަތަ ބޭސް ވިއްކޭނެ އެންމެ މަތީ އަގު ކަނޑައެޅުމުގެ ސިޔާސަތަކީ މި ނިޒާމަށް އިންގިލާބީ ބަދަލެއް ގެންނާނެ ކަމެކެވެ. އެންސްޕާއިން އަންދާޒާކުރާ ގޮތުގައި، ހަމައެކަނި އެންމެ ގިނައިން ދޫކުރާ 250 ބޭހުގެ އަގު ކޮންޓްރޯލް ކުރުމުންވެސް، އަހަރެއްގެ މައްޗަށް ގާތްގަނޑަކަށް 220 މިލިއަން ރުފިޔާ ދައުލަތަށް ސަލާމަތް ކުރެވޭނެއެވެ. މިއީ ކުރިން ފާމަސީތަކުގެ ވެރިންގެ ޖީބަށް ވަންނަމުންދިޔަ ފައިސާއެވެ. މިސާލަކަށް، ބޭހުގެ އަގު ކޮންޓްރޯލް ކުރުމުން ކުރިން 0.61 ރުފިޔާއަށް ވިއްކި ޕެނަޑޯލް ގުޅައެއް ދެން ވިއްކޭނީ 0.30 ރުފިޔާއަށެވެ. އާސަންދަ ކުންފުނީގެ މެނޭޖިންގ ޑިރެކްޓަރު އިސްމާއީލް އައްޒާމް ވަޖީހު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ބޭހުގެ އަގު ކޮންޓްރޯލް ކުރުމުގެ މަސައްކަތް ކުރިއަށްދާނީ ރައްޔިތުންނަށް ބޭސް ލިބުމުގައި އެއްވެސް ދަތިކަމެއް ނާންނާނެ ފަދަ ގޮތަކަށެވެ. އަދި ބޭސް ވިއްކޭނެ އެންމެ މަތީ އަގު ކަނޑައަޅާފައިވަނީ، ބޭސް އެތެރެކުރަން ހިނގާ ހަރަދުގެ މައްޗަށް 100 އިންސައްތައިގެ މާޖިންއެއް ލުމަށްފަހުގައި ކަމަށްވާތީ، ފާމަސީތަކަށްވެސް އެކަށީގެންވާ ފައިދާއެއް ލިބޭނެކަން ސަރުކާރުން ވަނީ ކަށަވަރުކޮށްދީފައެވެ.

ބޭހުގެ އަގު ކޮންޓްރޯލް ކުރުމުގެ އިތުރުން، ބަލްކް ޕްރޮކިއުމަންޓް ނުވަތަ ގަނޑުކޮށް ބޭސް ގަތުމުގެ ސިޔާސަތަކީވެސް އާސަންދައިގެ ހަރަދު ކުޑަކުރުމަށް އެޅޭ ވަރަށް މުހިންމު ފިޔަވަޅެކެވެ. އައްޒާމް ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، ވަކިވަކިން ކުދިކުދި އެތިކޮޅަށް ބޭސް ގަތުމުގެ ބަދަލުގައި، ގިނައިން ބޭސް ބޭނުންކުރާ ގައުމުތަކާ ގުޅިގެން ގަނޑުކޮށް ބޭސް ގަނެވޭނެ އިންތިޒާމު ހަމަޖެއްސުމަށް ސަރުކާރުން ދަނީ މަސައްކަތް ކުރަމުންނެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ބޭހުގެ ފެންވަރު ކަށަވަރުކުރެވި، މާކެޓުގައި ބޭސް ލިބެން ހުންނަ މިންވަރު ޔަގީންކުރެވޭނެއެވެ. އަދި މެދުވެރިންނާ ނުލައި ސީދާ އުފައްދާ ކުންފުނިތަކުން ބޭސް ގަތުމަށް މަގުފަހިވެ، ދައުލަތުން ބޭހަށް ކުރާ ހޭދަ އެތައް ގުނައަކުން ކުޑަވެގެންދާނެއެވެ. މި ބަދަލާއެކު، އާސަންދަ ސްކީމުގައި ރަޖިސްޓަރީކޮށްފައިވާ އަމިއްލަ ފާމަސީތައް މެދުވެރިކޮށްވެސް އިތުރު އަގަކާ ނުލައި ބޭސް ލިބޭނެ އިންތިޒާމު ވަނީ ހަމަޖެހިފައެވެ.

އާސަންދަ ނިޒާމަށް މި ގެނެވޭ އިސްލާހީ ބަދަލުތަކަކީ ހަމައެކަނި ފައިސާ ސަލާމަތްކުރުމަށް ކުރެވޭ ކަމެއް ނޫނެވެ. މިއީ މުޅި ނިޒާމުގެ ދެމެހެއްޓެނިވިކަން ކަށަވަރުކޮށް، ހަގީގަތުގައިވެސް އެހީތެރިކަން ބޭނުންވާ ނިކަމެތި ރައްޔިތުންނަށް ފެންވަރު ރަނގަޅު ސިއްހީ ހިދުމަތް މެދުކެނޑުމެއްނެތި ލިބޭނެކަން ޔަގީންކުރުމަށް އެޅޭ ފިޔަވަޅުތަކެކެވެ. މުއްސަނދިންނާއި ފަގީރުން ތަފާތުކުރުމެއްނެތި އެންމެންނަށް ހިލޭ ބޭސްފަރުވާ ދިނުމުގެ ސަބަބުން ނިޒާމަށް ނުކަތާ ވަރަށް ބުރަ ބޮޑުވެފައިވާއިރު، މި އިސްލާހުތަކާއެކު ދައުލަތުގެ ވަސީލަތްތައް އެންމެ ހެޔޮ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރެވޭނެ މަގު ތަނަވަސްވެގެންދާނެއެވެ. އަދި ސަލާމަތްކުރެވޭ ފައިސާއިން، ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކުގައި ހުރި ހޮސްޕިޓަލުތަކާއި ސިއްހީ މަރުކަޒުތަކުގެ ފެންވަރު މަތިކޮށް، އާންމު ސިއްހަތު ކުރިއެރުވުމަށް އިންވެސްޓުކުރުމުގެ ފުރުސަތު ސަރުކާރަށް ލިބިގެންދާނެއެވެ.

ބޭހުގެ އަގު ކޮންޓްރޯލްކުރުމާއި އިސްރާފު ކުޑަކުރުމަށް ފަށާފައިވާ މި ދަތުރަކީ ދިގު އަދި ގޮންޖެހުންތައް ބޮޑު ދަތުރަކަށް ވެދާނެއެވެ. ވިޔަފާރިވެރިންގެ ފަރާތުން އަންނަ ޕްރެޝަރުތަކާއި، ބޭސް ލިބުމުގައި ދިމާވެދާނެ ވަގުތީ ދަތިތަކަކީ ކުރިމަތިލާންޖެހޭނެ ކަންކަމެވެ. ނަމަވެސް، އަންނަ އަހަރު ނިމުމުގެ ކުރިން ރާއްޖޭގައި ވިއްކާ ހުރިހާ ބޭހެއްގެ އަގު ކޮންޓްރޯލްކޮށް ނިންމުމަށް ސަރުކާރުން އަމާޒު ހިފާފައިވާއިރު، މިކަން ތަންފީޒުވަމުންދާ މިންވަރު ގާތުން މޮނިޓަރކުރުން މުހިންމެވެ. އެންސްޕާއިން އާންމުކޮށްފައިވާ ލިސްޓާ ހިލާފަށް ބޭސް ވިއްކާ ފާމަސީތައް ރިޕޯޓުކުރުމަށް ހާއްސަ ޗެޓްލައިނެއް ގާއިމުކޮށްފައިވުމަކީ، މި ބަދަލުތައް އަމަލީ ގޮތުން ތަންފީޒުކުރުމަށް އޮތް ވަރުގަދަ ބާރެކެވެ. ދެން އޮތީ މި އުސޫލުތައް ފުރިހަމައަށް ތަންފީޒުކޮށް، އާސަންދައިގެ ހަގީގަތް ކަމުގައިވާ "ހިލޭ ބޭސްފަރުވާ" ގެ ނިޒާމު، މާލީ އަނދަވަޅަކަށް ނުވެ، އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކަށްވެސް ފޯރުކޮށްދެވޭނެކަން ކަށަވަރުކުރުމެވެ.