މާލޭގެ މަގުތަކަށް ނުކުމެލުމުން ފެންނަނީ ތޮއްޖެހިފައިވާ މަންޒަރެވެ. ދުއްވާ އެއްޗެހީގެ އަޑުފައްގަނޑާއި، ހިނގާބިނގާވެ އުޅޭ މީހުންގެ ގިނަކަމުން، މިއީ ކިހާ ބޮޑަކަށް ތޮއްޖެހިފައިވާ ރަށެއްކަން ކޮންމެ މީހަކަށްވެސް އިހުސާސްކުރެވޭނެއެވެ. ގްރޭޓަރ މާލެ ސަރަހައްދަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އާބާދީގެ ބޮޑު ބައެއް ދިރިއުޅެމުންދާ ސަރަހައްދަށް ވާއިރު، ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލައަކީ މިއަދު ވެރިރަށަށް ދިމާވެފައިވާ އެންމެ ބޮޑު އަދި އެންމެ ހައްސާސް މައްސަލައެވެ. ކުދިކުދި ކޮޓަރިތަކުގައި ބޮޑެތި އާއިލާތައް ދިރިއުޅެމުންދާއިރު، ކުލީގެ ގޮތުގައި އާމްދަނީގެ ބޮޑު ބައެއް ހޭދަކުރަންޖެހުމަކީ މާލޭގައި ދިރިއުޅޭ ގިނަ ރައްޔިތުންގެ ދުވަހީ ތަޖުރިބާއެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި އިޖުތިމާއީ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ؛ މިއީ ސިއްހީ އަދި ނަފްސާނީ ގޮތުންވެސް އެތައް ބަޔަކަށް އޭގެ ނޭދެވޭ އަސަރު ކުރަމުންދާ ކަމެކެވެ.

ތަފާސްހިސާބުތަކަށް ބަލާއިރު، މާލޭގެ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ ހާލަތު އޮތީ ކަންބޮޑުވާންޖެހޭ ފަދަ ދަރަޖައެއްގައެވެ. ކަމާބެހޭ އިދާރާތަކުގެ ރެކޯޑުތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، މާލޭގައި ބޯހިޔާވަހިކަމަށް ބޭނުންވެފައިވާ 17،000 އަށްވުރެ ގިނަ އާއިލާ އެބަތިއްބެވެ. މީގެ ތެރޭގައި އެކަށީގެންވާ އާމްދަނީއެއް ނުލިބޭ، ނިކަމެތި ހާލުގައި ދިރިއުޅޭ އެތައް ބަޔަކު ހިމެނެއެވެ. 2026 ވަނަ އަހަރުގެ އޭޕްރީލް މަހުގެ ތެރޭގައި ޗައިނާ ސަރުކާރާއެކު ވެވުނު އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން، މާލޭގައި އިތުރު 500 އިޖުތިމާއީ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ ޔުނިޓް އެޅުމަށް ވަނީ ނިންމާފައެވެ. މިއީ ޗައިނާގެ ހިލޭ އެހީގެ ދަށުން ކުރިއަށްގެންދާ މަޝްރޫއެކެވެ. މީގެ އިތުރުން، ސައުދީ ފަންޑް ފޯރ ޑިވެލޮޕްމަންޓްގެ އެހީގައި ހުޅުމާލޭގެ ދެވަނަ ފިޔަވަހީގައި 400 ޔުނިޓް އެޅުމުގެ މަސައްކަތް 2025 ވަނަ އަހަރު ވަނީ ފަށާފައެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މާލެ ސަރަހައްދަށް އެކަނި ބަރޯސާވެގެން މި ބޮޑު މައްސަލައަށް ދާއިމީ ހައްލެއް ނުގެނެވޭނެކަން ތަޖުރިބާކާރުން ފާހަގަކުރެއެވެ.

މިކަމަށް އޮތް އެންމެ ހަރުދަނާ ހައްލަކީ ލާމަރުކަޒީ އުސޫލުން އަތޮޅުތައް ތަރައްގީކުރުމެވެ. މާލެއަށް ހިޖުރަކުރާ މީހުންގެ އަދަދު މަދުކުރެވޭނީ، ރަށްރަށުގައި ވަޒީފާގެ ފުރުސަތުތައް ފަހިކޮށްދީ، އަސާސީ ހިދުމަތްތައް ފުރިހަމައަށް ލިބޭނެ މަގު ތަނަވަސްކޮށްދީގެންނެވެ. 2026 ވަނަ އަހަރުގެ މެއި މަހުގެ 14 ވަނަ ދުވަހު ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވަނީ ލާމަރުކަޒީ ގާނޫނަށް ގެނެވުނު 18 ވަނަ އިސްލާހު ތަސްދީގުކުރައްވާފައެވެ. މި އިސްލާހުގެ ދަށުން ލޯކަލް ގަވަރމަންޓް އޮތޯރިޓީ (އެލްޖީއޭ) ގެ ހިންގުން ހަރުދަނާކޮށް، ކައުންސިލްތަކަށް އިތުރު ބާރުތަކެއް ދިނުމަށް ވަނީ މަގުފަހިކޮށްފައެވެ. 2026 ވަނަ އަހަރުގެ އޭޕްރީލް މަހު ބޭއްވުނު ލޯކަލް ކައުންސިލް އިންތިހާބުގައި 73 އިންސައްތަ މީހުން ވޯޓުލާފައިވުމަކީ، ރައްޔިތުން ލާމަރުކަޒީ ނިޒާމަށް ކުރާ އިތުބާރާއި، ރަށުގެ ތަރައްގީގައި ބައިވެރިވުމަށް އޮތް ޝައުގުވެރިކަން ދައްކުވައިދޭ ކަމެއް ކަމަށް ސިޔާސީ ދިރާސާކުރާ ފަރާތްތަކުން ބުނެއެވެ.

ސަރުކާރުގެ ސިޔާސަތުތައް ބައްޓަންކޮށްފައިވަނީ އަތޮޅުތަކުގައި އިގުތިސާދީ މައިދާންތަކެއް ގާއިމުކުރުމަށެވެ. މިގޮތުން، އުތުރާއި ދެކުނުގައި އާބަން ސެންޓަރުތަކެއް ތަރައްގީކުރުމުގެ މަސައްކަތް ދަނީ ކުރިއަށެވެ. މި ސެންޓަރުތަކުގައި ފެންވަރު ރަނގަޅު ސިއްހީ ހިދުމަތްތަކާއި، މަތީ ތައުލީމުގެ ފުރުސަތުތަކުގެ އިތުރުން، ވިޔަފާރިއާއި ސިނާއީ މަސައްކަތްތަކަށް ހާއްސަ ސަރަހައްދުތައް ކަނޑައެޅިގެންދާނެއެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން، މާލެއަށް ބަރޯސާވާންޖެހޭ މިންވަރު ކުޑަވެ، އަތޮޅުތަކުގެ ރައްޔިތުންނަށް އެމީހުންގެ އަމިއްލަ ވަޒަނުގައި ތިބެގެން ފާގަތި ދިރިއުޅުމެއް އުޅުމުގެ މަގު ތަނަވަސްވެގެންދާނެއެވެ. މިއީ މާލޭގެ ތޮއްޖެހުމަށް ލުޔެއް ލިބި، މުޅި ރާއްޖޭގެ އިގުތިސާދަށްވެސް އޭގެ ހެޔޮ ބަދަލުތަކެއް އަންނާނެ ކަމެއް ކަމަށް އިގުތިސާދީ މާހިރުން ފާހަގަކުރައްވައެވެ.

ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލައަށް ހައްލު ހޯދުމަށް ސަރުކާރުން ފަށާފައިވާ އެންމެ ބޮޑު އެއް މަޝްރޫއަކީ 'ރަސްމާލެ' މަޝްރޫއެވެ. ފުށިދިއްގަރު ފަޅު ހިއްކައިގެން ތަރައްގީކުރާ މި އީކޯ-ސިޓީއަކީ 1،150 ހެކްޓަރުގެ ބޮޑު ސަރަހައްދެކެވެ. މިއީ ހުޅުމާލޭގެ ދެ ފިޔަވަހި އެއްކޮށްލުމުންވާ ވަރުގެ ތިން ގުނަ ބޮޑު ސަރަހައްދެކެވެ. މި މަޝްރޫއުގެ ދަށުން 65،000 ބޯހިޔާވަހިކަން ފޯރުކޮށްދިނުމަށް ވަނީ އަމާޒުހިފާފައެވެ. ޗައިނާ ސަރުކާރުގެ އެހީތެރިކަމާއެކު ރަސްމާލޭގައި 30،000 ހައުސިންގ ޔުނިޓް އެޅުމުގެ އެއްބަސްވުމެއްގައި ވަނީ ސޮއިކުރެވިފައެވެ. މީގެ އިތުރުން، ރަސްމާލެ ތަރައްގީކުރުމުގެ ފުރަތަމަ ފިޔަވަހީގެ ދަށުން 25،000 ހައުސިންގ ޔުނިޓް ފޯރުކޮށްދޭނެކަން ސަރުކާރުން ވަނީ އިއުލާނުކޮށްފައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި މާލެ ސަރަހައްދަށް ހާއްސަކޮށްގެން 15،000 ޔުނިޓާއި، ޒަމާނީ އީކޯ-ސިޓީ މޮޑެލްގެ ދަށުން ތަރައްގީކުރާ 10،000 ޔުނިޓް ހިމެނޭކަމަށް ކަމާބެހޭ ވުޒާރާއިން ހާމަކޮށްފައިވެއެވެ.

ރަސްމާލެ މަޝްރޫއަކީ ހަމައެކަނި އިމާރާތްތަކެއް އެޅުމެއް ނޫނެވެ. މިއީ ތިމާވެއްޓާ ރައްޓެހި، ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި ތަރައްގީކުރެވޭ ޒަމާނީ ސިޓީއެކެވެ. މި ސިޓީ ފަރުމާކުރެވެމުންދަނީ ބައިނަލްއަގުވާމީ މާހިރުންގެ ލަފަޔާއެކު، ކާބަން-ފްރީ މާހައުލެއް ގާއިމުކުރުމަށެވެ. އާބަން ޕްލޭނިންގ ދާއިރާގެ ތަޖުރިބާކާރުން ފާހަގަކުރާ ގޮތުގައި، ރަސްމާލެ ފަދަ ބޮޑެތި މަޝްރޫއުތައް ކާމިޔާބުކަމާއެކު ކުރިއަށް ގެންދެވިއްޖެނަމަ، މާލެއަށް ދިމާވެފައިވާ ތޮއްޖެހުމުގެ މައްސަލައަށް ވަރަށް ބޮޑު ލުޔެއް ލިބިގެންދާނެއެވެ. ނަމަވެސް، މިކަމުގައި އެންމެ މުހިންމު ކަމަކީ، މިފަދަ މަޝްރޫއުތަކާއެކު ދަތުރުފަތުރުގެ ފަސޭހަ ނިޒާމަކުން މާލެއާއި ގުޅާލުމެވެ. ހައި-ސްޕީޑް ފެރީ ނެޓްވޯކަކުން ނުވަތަ ބްރިޖަކުން ގުޅާލުމަކީ މީހުން އާބާދުވުމަށް ހިތްވަރު ލިބޭނެ ކަމެކެވެ.

އިޖުތިމާއީ ގޮތުން ބަލާއިރު، ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ ދަތިކަމަކީ އާއިލާތަކުގެ ގުޅުމަށާއި، ކުދިންގެ ތަރުބިއްޔަތަށް ވަރަށް ބޮޑަށް އަސަރުކުރާ ކަމެކެވެ. ކުދިކުދި ތަންތަންކޮޅުގައި ގިނަ ބަޔަކު އުޅެންޖެހުމުން، އާއިލީ މައްސަލަތައް އުފެދުމާއި، ޒުވާނުން މަގުމަތިވުން ފަދަ ނޭދެވޭ ކަންކަން މުޖުތަމައުގައި ދަނީ އިތުރުވަމުންނެވެ. އެހެންކަމުން، ސަރުކާރުގެ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ ސިޔާސަތުގެ ދަށުން، އެކަނިވެރި މައިންނާއި ބަފައިންނަށާއި، ނުކުޅެދުންތެރިކަން ހުންނަ ފަރާތްތަކަށް ހާއްސަ އިސްކަމެއް ދީގެން ފްލެޓްތައް ދޫކުރުމަށް ނިންމާފައިވުމަކީ، އިޖުތިމާއީ އަދާލަތު ގާއިމުކުރުމަށް އެޅޭ ވަރަށް މުހިންމު ފިޔަވަޅެކެވެ. މީގެ ސަބަބުން މުޖުތަމައުގެ އެންމެ ނާޒުކު ފަރާތްތަކަށް ރައްކާތެރިކަމާއި ހަމަޖެހުން ލިބިގެންދާނެއެވެ.

މި ހުރިހާ މަސައްކަތްތަކެއްގެ ނަތީޖާ ފެންނަން ފަށާނީ ދުރު ރާސްތާއެއްގައެވެ. މާލޭގެ ތޮއްޖެހުމަށް ވަގުތީ ހައްލުތަކެއް ހޯދުމުގެ ބަދަލުގައި، ލާމަރުކަޒީ ނިޒާމު ހަރުދަނާކޮށް، އަތޮޅުތަކުގައި އާބަން ސެންޓަރުތައް ތަރައްގީކުރުމަކީ ދެމެހެއްޓެނިވި ހައްލެކެވެ. ކައުންސިލްތަކަށް ބާރުވެރިކަން ދީގެން، ރަށުގެ ތަރައްގީގެ ޕްލޭންތައް ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުމާއެކު އެކުލަވާލުމަކީ، އެ ރަށެއްގެ ބޭނުންތަކާ އެންމެ ގުޅޭ ގޮތަށް ތަރައްގީ ގެނައުމަށް މަގުފަހިވާނެ ކަމެކެވެ. މީގެ އިތުރުން، ރަސްމާލެ ފަދަ ބޮޑެތި މަޝްރޫއުތައް ނިމި، މީހުން އާބާދުވާން ފެށުމުން، މާލޭގެ ކުލީގެ ބާޒާރަށްވެސް ހެޔޮ ބަދަލުތަކެއް އަންނާނެ ކަމަށް ބެލެވެއެވެ.

މާލޭގެ ތޮއްޖެހުމާއި ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލައަކީ އެތައް އަހަރެއް ވަންދެން ހައްލުނުވެ އޮތް ބޮޑު މައްސަލައެކެވެ. މިކަމަށް ހައްލެއް ހޯދުމަށްޓަކައި ސަރުކާރުން ކުރަމުންދާ މަސައްކަތްތަކުގެ ތެރެއިން، 2026 ވަނަ އަހަރުގެ ތެރޭގައި ގިނަ ފިޔަވަޅުތަކެއް ވަނީ އެޅިފައެވެ. ޗައިނާއާއި ސައުދީ އަރަބިއްޔާ ފަދަ ގައުމުތަކުގެ އެހީތެރިކަމާއެކު ކުރިއަށްގެންދާ ހައުސިންގ މަޝްރޫއުތަކާއި، ލާމަރުކަޒީ ގާނޫނަށް ގެނެވުނު އިސްލާހުތަކަކީ މި މިސްރާބަށް އެޅުނު މުހިންމު ފިޔަވަޅުތަކެކެވެ. ކުރިއަށް އޮތް ތަނުގައި މި މަޝްރޫއުތައް ބާރު ސްޕީޑުގައި ކުރިއަށްގޮސް، ކަނޑައެޅިފައިވާ ތާވަލާ އެއްގޮތަށް ނިންމުމަކީ ރައްޔިތުން އެންމެ ބޮޑަށް އިންތިޒާރުކުރާ ކަންތަކެވެ. ސަރުކާރުގެ އަމާޒަކީ ކުރިއަށް އޮތް މަސްތަކުގެ ތެރޭގައި ރަސްމާލެ މަޝްރޫއުގެ އަމަލީ މަސައްކަތްތައް އިތުރަށް ހަލުވިކޮށް، ބޯހިޔާވަހިކަމަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާ ފަރާތްތަކަށް ލަސްނުކޮށް އެކަމުގެ ޔަގީންކަން ދިނުމެވެ.