އަދުލު އިންސާފު ގާއިމުކުރުމަކީ ކޮންމެ ޑިމޮކްރެޓިކް މުޖުތަމައެއްގެވެސް އެންމެ މުހިންމު އަސާސެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ގާނޫނުއަސާސީން ފަނޑިޔާރުގެއަކީ މުސްތަގިއްލު ބާރެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅާފައިވީ ނަމަވެސް، އެ މިނިވަންކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް އޮތް އެންމެ ބޮޑު ގޮންޖެހުމަކީ ޖުޑީޝަލް ސަރވިސް ކޮމިޝަން (ޖޭއެސްސީ) އެކުލެވިގެންވާ ގޮތެވެ. ފަނޑިޔާރުން އައްޔަންކުރުމާއި، މަގާމުގެ ކުރިއެރުން ދިނުމާއި، އެހެން ކޯޓުތަކަށް ބަދަލުކުރުމާއި، އަދި ފަނޑިޔާރުންނާ ގުޅޭ ސުލޫކީ މައްސަލަތައް ބަލައި ފިޔަވަޅު އެޅުމުގެ ފުރިހަމަ ބާރު ލިބިފައިވާ މި މުއައްސަސާއަކީ ސިޔާސީ ނުފޫޒުން މިންޖުވެފައިވާ ތަނަކަށް ހެދުމަކީ، އަދުލު އިންސާފުގެ ދާއިރާގެ މިނިވަންކަން ކަށަވަރުކުރުމަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހިފައިވާ ކަމެކެވެ. މިކަމަށްޓަކައި ޖޭއެސްސީ އިސްލާހުކުރުމުގެ ބަދަލުތައް ތަންފީޒުކުރުމަކީ މިއަދު ގައުމީ ފެންވަރެއްގައި އެންމެ ބޮޑަށް ބަހުސްކުރެވެމުންދާ އެއް މައުޟޫއެވެ.

މިހާރު އަމަލުކުރަމުންދާ 2008 ވަނަ އަހަރުގެ ގާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން ޖޭއެސްސީ އެކުލެވިގެންވަނީ 10 މެންބަރުންގެ މައްޗަށެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ދައުލަތުގެ އެކި ބާރުތަކަށް ނިސްބަތްވާ ސިޔާސީ ބޭފުޅުން ހިމެނެއެވެ. އެގޮތުން ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ރައީސާއި، ބަންޑާރަނައިބާއި، ސިވިލް ސަރވިސް ކޮމިޝަނުގެ ރައީސާއި، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ އައްޔަންކުރައްވާ މެންބަރަކާއި، އަދި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެންބަރެއް ހިމެނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން ސުޕްރީމް ކޯޓާއި، ހައިކޯޓާއި، ދަށު ކޯޓުތަކުގެ ތިން ފަނޑިޔާރުންނާއި، އާންމުންގެ ތެރެއިން މީހަކާއި، ގާނޫނީ ވަކީލެއް ހިމެނެއެވެ. މި އެކުލެވުމަށް ބަލާއިރު، ކޮމިޝަނުގެ ދެބައިކުޅަ އެއްބަޔަކީ ސީދާ ސިޔާސީ މަގާމުތަކުގައި ތިއްބަވާ ބޭފުޅުންނެވެ. ގާނޫނީ ތަޖުރިބާކާރުން ފާހަގަކުރައްވާ ގޮތުގައި، ގާނޫނުއަސާސީން ބާރުތައް ވަކިކުރެވިފައިވާ ނިޒާމެއް ކަނޑައަޅާފައިވާއިރު، ވެރިކަންކުރާ ބާރާއި ގާނޫނުހަދާ ބާރުގެ އިސްވެރިން ފަނޑިޔާރުންނާ މެދު ގޮތްނިންމާ ކޮމިޝަނެއްގައި ތިއްބެވުމަކީ މަސްލަހަތު ފުށުއަރާ ކަމެކެވެ. މި ސަބަބަށްޓަކައި، ޖޭއެސްސީގެ އެކުލެވުން ބަދަލުކުރުމަކީ ފާއިތުވި ގިނަ އަހަރުތަކުގައި ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުންނާއި މަދަނީ ޖަމިއްޔާތަކުން އެންމެ ބޮޑަށް ގޮވާލަމުންދާ އެއް ކަންތަކެވެ.

ތާރީހަށް ބަލާއިރު، ޖޭއެސްސީ އިސްލާހުކުރުމަކީ ކޮންމެ ސަރުކާރަކުންވެސް ވެރިކަމަށް އައުމަށްޓަކައި ވާ ވައުދެކެވެ. ނަމަވެސް އެކަން އަމަލީ ގޮތުން ތަންފީޒުކުރުމުގައި ވަނީ ލަސްތަކަކާ ކުރިމަތިވެފައެވެ. 2019 ވަނަ އަހަރު އެމްޑީޕީން މަޖިލީހުގެ ސުޕަރމެޖޯރިޓީ ހޯދީވެސް މި ވައުދާއެކުގައެވެ. އޭރު އެ ޕާޓީން ބުނަމުންދިޔައީ ފަނޑިޔާރުގެއަށް ސިޔާސީ ނުފޫޒު ވަދެފައިވާ ކަމަށާއި، އެކަން ހައްލުކުރެވޭނީ ޖޭއެސްސީ އެކުލެވިގެންވާ ގޮތް ބަދަލުކޮށްގެން ކަމަށެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެ ސަރުކާރުގެ ފަސް އަހަރު ނިމިގެން ދިޔައިރުވެސް މި ބަދަލު ގެނެވިފައެއް ނުވެއެވެ. މިހާރުގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒުގެ ރިޔާސީ ވައުދުފުޅުތަކުގެ ތެރޭގައިވެސް ޖޭއެސްސީ ސިޔާސީ ނުފޫޒުން ސަލާމަތްކުރުން ހިމެނެއެވެ. 2026 ވަނަ އަހަރުގެ އޭޕްރީލް މަހުގެ 20 ވަނަ ދުވަހު ނޫސްވެރިންނާ ބައްދަލުކުރައްވައި ރައީސް ޑރ. މުއިއްޒު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ރިޔާސީ އިންތިހާބާއި މަޖިލިސް އިންތިހާބު އެއްކޮށް ބޭއްވުން ފަދަ ގާނޫނުއަސާސީއަށް ގެންނަން އުޅުނު ބޮޑެތި ބަދަލުތަކަށް ރައްޔިތުންގެ ތާއީދު ނުލިބުނު ނަމަވެސް، ޖޭއެސްސީ އިސްލާހުކުރުމުގެ މަސައްކަތް ސަރުކާރުން ކުރިއަށް ގެންދާނެއެވެ. މިއީ ރައްޔިތުންނަށް ވެވަޑައިގެންފައިވާ މުހިންމު ވައުދެއްކަން ފާހަގަކުރައްވައި، އެމަނިކުފާނު ވިދާޅުވީ ރައްޔިތުން އެދޭ ގޮތަށް އެކަމަށް މަގެއް ހޯއްދަވާނެ ކަމަށެވެ.

މި ބަދަލުތައް ތަންފީޒުކުރުމަށްޓަކައި ގާނޫނީ އޮނިގަނޑަށް ގެންނަންޖެހޭ އިސްލާހުތައް އެކުލަވާލުމުގެ މަސައްކަތް ބަންޑާރަނައިބުގެ އޮފީހުން ދަނީ ކުރަމުންނެވެ. ބަންޑާރަނައިބު އަހްމަދު އުޝާމް ވިދާޅުވެފައިވާ ގޮތުގައި، ޖޭއެސްސީ އެކުލެވިގެންވާ ގޮތް ބަދަލުކުރުމަށް ގާނޫނުއަސާސީއަށް ހުށަހަޅާ އިސްލާހު ލަސްތަކެއް ނުވެ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ހުށަހެޅޭނެއެވެ. މީގެ ކުރިން 2023 ވަނަ އަހަރުގެ ތެރޭގައިވެސް ޖޭއެސްސީގެ މެންބަރުންގެ އަދަދު 7 އަށް މަދުކޮށް، ސިޔާސީ ބޭފުޅުން އުނިކުރުމަށް ބިލެއް ހުށަހެޅުނެވެ. ނަމަވެސް އެ ބިލު ފާސްވެފައެއް ނުވެއެވެ. މިހާރު މަޖިލީހުގައި ސަރުކާރަށް 70 އަށްވުރެ ގިނަ ގޮނޑީގެ ސުޕަރމެޖޯރިޓީއެއް އޮތުމާއެކު، މި ބިލު އަވަހަށް ފާސްކުރުމަށް މަޖިލީހުގެ ބައެއް މެންބަރުން ދަނީ ގޮވާލައްވަމުންނެވެ. އެގޮތުން 2025 ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހު މަޖިލީހުގައި ވާހަކަދައްކަވަމުން ހިތަދޫ މެދު ދާއިރާގެ މެންބަރު އަހްމަދު އަޒާން ވަނީ، ރައީސްގެ ވައުދުފުޅާ އެއްގޮތަށް ޖޭއެސްސީ އިސްލާހުކުރުމުގެ ބިލު ވީހާވެސް އަވަހަކަށް މަޖިލީހަށް ފޮނުއްވުމަށް ބަންޑާރަނައިބަށް އިލްތިމާސްކުރައްވާފައެވެ. މެންބަރު އަޒާން ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، ގައުމުތައް ތަރައްގީވެ ކުރިއަރަނީ ހަމައެކަނި ވަސީލަތްތަކުން ނޫން ކަމަށާއި، މުއައްސަސާތަކުގެ މިނިވަންކަމަކީވެސް ގައުމުގެ ކުރިއެރުމަށް އޮތް އެންމެ ބޮޑު އެއް ބާރެވެ.

ޖޭއެސްސީ އިސްލާހުކުރުމުގެ މުހިންމުކަން ގުޅިފައިވަނީ ސީދާ ރައްޔިތުންގެ އިތުބާރާއެވެ. 2022 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރު މަހު ބަންޑާރަނައިބުގެ އޮފީހުން އާންމުންގެ ހިޔާލު ހޯދުމަށް ހުޅުވާލި ފުރުސަތުގައި، ހިޔާލު ހުށަހެޅި 115 މީހުންގެ ތެރެއިން 91.3 އިންސައްތަ މީހުން ވަނީ ޖޭއެސްސީގެ އެކުލެވުން ބަދަލުކުރަންޖެހޭ ކަމަށް ބުނެފައެވެ. އާންމުންގެ އެންމެ ބޮޑު ކަންބޮޑުވުމަކީ މަޖިލީހުގެ ރައީސާއި ބަންޑާރަނައިބު ފަދަ ސިޔާސީ ބޭފުޅުން އެ ކޮމިޝަނުގައި ތިއްބެވުމެވެ. ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ކެންދޫ ދާއިރާގެ ކުރީގެ މެންބަރު އަލީ ހުސައިން ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ޖޭއެސްސީ އެކުލެވިގެންވާ ގޮތް ބަދަލުނުކޮށް ރާއްޖޭގެ ފަނޑިޔާރުގެތަކަކީ މިނިވަން ތަނަކަށް ނުހެދޭނެއެވެ. އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރު އަލްއުސްތާޒު މުއުތަސިމް އަދުނާން 2026 ވަނަ އަހަރުގެ ޤަޟާއީ އަހަރު ފެށުމުގެ ރަސްމިއްޔާތުގައި ދެއްކެވި ވާހަކަފުޅަށް އިޝާރާތްކުރައްވައި އަލީ ހުސައިން ވިދާޅުވީ، ޝަރުއީ ކޯޓުތަކަކީ ނުފޫޒުތަކުން އެއްކިބާވެފައިވާ ތަނަކަށް ވެގެން ނޫނީ އަނިޔާވެރިކަން ނައްތައެއް ނުލެވޭނެ ކަމަށެވެ. އަދި ކުރީގެ ނައިބު ރައީސް ފައިސަލް ނަސީމްވެސް ވަނީ، ގާނޫނުއަސާސީގައި ބާރުތައް ވަކިކުރެވިފައިވާއިރު، ފަނޑިޔާރުގޭގެ ތެރެއަށް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ނުފޫޒު ފޯރުވޭނެ އެއްވެސް ޖާގައެއް އޮވެގެން ނުވާނެ ކަމަށާއި، ކޮމިޝަން އެކުލެވިގެންވާންވާނީ މިނިވަން ފަރުދުންގެ މައްޗަށް ކަމަށް ވިދާޅުވެފައެވެ.

މި އިސްލާހުތަކާއެކު އިންސާފުގެ ނިޒާމަށް އަންނާނެ ބަދަލުތައް ވަރަށް ފުޅާއެވެ. ރައީސް ޑރ. މުއިއްޒު ވިދާޅުވެފައިވާ ގޮތުގައި، ޖޭއެސްސީ އިސްލާހުކުރުމުގެ އިތުރުން ޖުޑީޝަލް ކައުންސިލް އަލުން އުފެއްދުމާއި، ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް ޖުޑީޝަލް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަން (ޑީޖޭއޭ) ހިންގުން ކޯޓުތަކުގެ ގާނޫނުގެ ދަށަށް ބަދަލުކުރުންވެސް ސަރުކާރުގެ ޕްލޭންގައި ހިމެނެއެވެ. 2011 ވަނަ އަހަރު އުވާލާފައިވާ ޖުޑީޝަލް ކައުންސިލަކީ ފަނޑިޔާރުގޭގެ ފަންނީ ކަންކަން ނިންމުމަށް އޮތް މުހިންމު އިދާރާއެކެވެ. އެ ކައުންސިލްގައި ހިމެނިވަޑައިގަންނަވާނީ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރާއި، ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ ފަނޑިޔާރުންނާއި، ހައިކޯޓާއި ސުޕީރިއަރ ކޯޓުތަކުގެ އިސް ފަނޑިޔާރުންނެވެ. ޑީޖޭއޭ އަކީ ސީދާ އުއްތަމަ ފަނޑިޔާރަށާއި ޖުޑީޝަލް ކައުންސިލަށް ޖަވާބުދާރީވާ ތަނަކަށް ހެދުމުން، ކޯޓުތަކުގެ އިދާރީ ހިންގުމަށް ޖޭއެސްސީން ވަންނަ ވަނުން ހުއްޓުމަކަށް އަންނާނެ ކަމަށް ބެލެވެއެވެ. މިއީ ފަނޑިޔާރުންނަށް ބިރަކާ ނުލައި، މިނިވަންކަމާއެކު ހުކުމްކުރުމުގެ މާހައުލެއް ގާއިމުކޮށްދޭނެ ކަމެކެވެ. މީގެ އިތުރުން، ވިޔަފާރިވެރިންނާއި ބޭރުގެ އިންވެސްޓަރުން ރާއްޖޭގެ ޝަރުއީ ނިޒާމަށް ކުރާ އިތުބާރު ބޮޑުވެ، އިގުތިސާދީ ގޮތުންވެސް ގައުމަށް ފައިދާތަކެއް ކުރާނެ ކަމަށް މާހިރުން ލަފާކުރެއެވެ.

ޖޭއެސްސީ އިސްލާހުކުރުމުގެ މަސައްކަތަކީ ހަމައެކަނި ގާނޫނަކަށް ގެންނަ ބަދަލެއް ނޫނެވެ. އެއީ މުޅި ދައުލަތުގެ ނިޒާމަށް ރައްޔިތުން ކުރާ އިތުބާރު އާލާކުރުމަށް އެޅޭ އެންމެ މުހިންމު ފިޔަވަޅެވެ. ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުން ވޯޓު ހޯދުމަށް ދައްކާ ވާހަކައަކުން ފުރަގަސްދީ، އަމަލީ ގޮތުން މިކަން ތަންފީޒުކުރުމަކީ މިއަދު ސަރުކާރާއި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ކޮނޑުގައި އެޅިފައިވާ ގައުމީ ވާޖިބެކެވެ. ގާނޫނީ ވެރިކަން ނަގަހައްޓައި، ކޮންމެ ރައްޔިތަކަށްމެ ހަމަހަމަކަމާއެކު އިންސާފު ލިބޭނެ މަގު ފަހިކޮށްދިނުމަށްޓަކައި މި ބަދަލުތައް ގެނައުން ލާޒިމެވެ. ސަރުކާރުން މިހާރު ވަނީ މި އިސްލާހުތައް މަޖިލީހަށް ހުށަހަޅާނެކަމުގެ ޔަގީންކަން ދީފައެވެ. އެހެންކަމުން، ރައްޔިތުން މިހާރު އިންތިޒާރުކުރަމުން ދަނީ މި ބިލު މަޖިލީހަށް ހުށަހެޅި، ސިޔާސީ ނުފޫޒުން އެއްކިބާވެފައިވާ މިނިވަން ޖޭއެސްސީއެއް ވުޖޫދަށް އަންނާނެ ތާރީހަކަށެވެ. މަޖިލީހުގައި ސަރުކާރަށް އޮތް ބޮޑު އަގުލަބިއްޔަތާއެކު މި ބިލު ފާސްކުރުމަކީ ސަރުކާރުގެ އިހުލާސްތެރިކަން ވަޒަންކުރެވޭނެ އެންމެ ބޮޑު މިންގަނޑެވެ.