ރާއްޖޭގެ ތަރައްގީގެ ވާހަކަ ދައްކާއިރު އެންމެ ގަދަޔަށް އިވޭ އެއް އަޑަކީ ބިން ހިއްކުމުގެ ވާހަކައެވެ. ފަޅުތަކާއި ފަރުތަކަށް ވެލިއަޅައި، ކޮންކްރީޓުގެ ބިޔަ ރަށްތަކެއް ބިނާކުރުމަކީ ތަރައްގީގެ އެންމެ އުސް ހަރުފަތް ކަމުގައި މިއަދު ވަނީ ސިފަކުރެވިފައެވެ. ނަމަވެސް، މި ބިޔަ މަޝްރޫއުތަކުގެ އަޑީގައި ފޮރުވިފައިވާ އެންމެ ބޮޑު އެއް ހަގީގަތަކީ، މިއީ ހަމައެކަނި ތިމާވެއްޓަށް ދެވޭ ގެއްލުމެއް ނޫން ކަމާއި، މިއީ ސީދާ އިންސާނީ ހައްގުތަކަށް އަރައިގަތުން ކަމެވެ. ބޯހިޔާވަހިކަމާއި އިގުތިސާދީ ކުރިއެރުމުގެ ނަމުގައި ހިންގާ މި މަޝްރޫއުތަކުން، މުޖުތަމައުގެ ބައިވެރިވުމެއް ނެތި ފަރުތައް ނައްތައިލުމަކީ ބަލައިގަނެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގާނޫނުއަސާސީން ކަށަވަރުކޮށްދޭ ސާފު ސިއްހަތެއްގައި ހުރުމުގެ ހައްގާއި، އެކަށީގެންވާ ދިރިއުޅުމެއް އުޅުމުގެ ހައްގު، މިފަދަ މަޝްރޫއުތަކުގެ ސަބަބުން ނިގުޅައިގަނެވެމުންދާކަން މިއަދު މިވަނީ ހާމަވެފައެވެ.

މާލެ ސަރަހައްދުގައާއި އަތޮޅުތެރޭގައި ހިންގަމުންދާ ބިން ހިއްކުމުގެ މަޝްރޫއުތަކަށް ބަލާއިރު، ސަރުކާރުތަކުން އަބަދުވެސް ދައްކާ ހުއްޖަތަކީ ބިމުގެ ދަތިކަމާއި ރައްކާތެރިކަމެވެ. 2026 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް އައިއިރު، ގުޅީފަޅާއި، ފުށިދިއްގަރު ފަޅު ފަދަ ތަންތަން ހިއްކައިގެން އާބާދީއަށް ބޭނުންވާ ބޯހިޔާވަހިކަން ހޯދައިދިނުމަކީ މުހިންމު ކަމެއް ކަމުގައި ބުނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން އައްޑޫ ސިޓީއާއި ކުޅުދުއްފުށީގައި ހިންގި ބިން ހިއްކުމުގެ ބޮޑެތި މަޝްރޫއުތަކުންވެސް ފެނިގެންދިޔައީ ހަމަ މި މަންޒަރެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މިފަދަ މަޝްރޫއުތައް ފަރުމާކުރެވިގެން އަންނަނީ ރައްޔިތުންގެ ހައްގުތަކަށްވުރެ ބޮޑަށް ސިޔާސީ މަންފާއަށް އިސްކަންދީގެންނެވެ. ބިން އިތުރުވުމުން ވަގުތީ އުފަލެއް ލިބުނު ކަމުގައި ވިޔަސް، އެކަމުގެ ސަބަބުން ދާއިމީ ގޮތެއްގައި ގެއްލިގެންދާ ގުދުރަތީ ވަސީލަތްތަކުގެ އަގު ވަޒަންކުރެވެނީ ވަރަށް ކުޑަކޮށެވެ. ބިން ހިއްކުމުގެ ސަބަބުން ލިބޭ ބިމަކީ ރައްކާތެރި ތަނެއް ކަމަށް ދައުވާކުރި ނަމަވެސް، ގުދުރަތީ ތޮށިގަނޑު ކަމުގައިވާ ފަރުތައް ނައްތައިލުމުން ރަށުގެ ނާޒުކުކަން އިތުރުވެގެންދާކަން ސައިންސުގެ ހޯދުންތަކުން ސާބިތުވެއެވެ. މޫސުމީ ބަދަލުތަކާ ގުޅިގެން ކަނޑުގެ ލޮނުގަނޑު އުފުލެމުންދާ މި ދަނޑިވަޅުގައި، ރަށްރަށުގެ ދިފާއީ ނިޒާމު ކަމުގައިވާ ފަރުތައް ހަލާކުކޮށްލުމަކީ އަމިއްލަ އަތުން ހަލާކުގެ ތެރެއަށް ފުންމާލުން ފަދަ ކަމެކެވެ.

ފަރުތައް ހިއްކުމުގެ ސަބަބުން ކަނޑުފަޅުގެ ދިރުންތަކަށް ލިބޭ ގެއްލުމަކީ އިއާދަނުކުރެވޭނެ ފަދަ ބޮޑު ގެއްލުމެކެވެ. ތިމާވެއްޓަށް އަސަރު ފޯރާނެ މިންވަރު ބަޔާންކުރާ ރިޕޯޓު (އީއައިއޭ) ތަކުގައި މި ވާހަކަތައް ލިޔެފައި ހުރި ނަމަވެސް، ގިނަ ފަހަރަށް އެއީ ހަމައެކަނި ގާނޫނީ ފުރިހަމަކުރަންޖެހޭ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ދެކި، އޭގައިވާ ލަފާތަކަށް އަމަލެއް ނުކުރެއެވެ. އެންވަޔަރަންމަންޓަލް ޕްރޮޓެކްޝަން އޭޖެންސީ (އީޕީއޭ) އިން ނެރެފައިވާ ރިޕޯޓުތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، ފަހަކަށް އައިސް ހިންގި ބިޔަ މަޝްރޫއުތަކުގެ ސަބަބުން އެތައް ސަތޭކަ ހެކްޓަރެއްގެ ދިރޭ ފަރު ވަނީ އެއްކޮށް ނެތިގޮސްފައެވެ. ބިޔަ ޑްރެޖަރުތަކުން ކަނޑުގެ އަޑި ކޮނެ، ފަރުތަކުގެ މައްޗަށް ވެލި އެޅުމުން، އެތައް ސަތޭކަ އަހަރަކުން އުފެދިފައިވާ މުރަކައިގެ ބަގީޗާތައް މަދު ދުވަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި މަރުވެދެއެވެ. މީގެ ސަބަބުން، އެ ސަރަހައްދެއްގެ ދިރުންތަކުގެ ނިޒާމު ފުނޑުފުނޑުވެ، މަސްމަހާމެއްސާއި އެހެނިހެން ކަނޑުގެ ދިރުންތައް އެ ސަރަހައްދުން ގެއްލިގެންދެއެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި ތިމާވެށީގެ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ؛ މިއީ އެ ވަސީލަތްތަކަށް ބަރޯސާވެގެން ދިރިއުޅޭ އެތައް ބައެއްގެ ކާބޯތަކެއްޗާއި އާމްދަނީއަށް ދެވޭ ސީދާ ހަމަލާއެކެވެ. ފަރުތަކަކީ ހަމައެކަނި ރީތި މަންޒަރެއް ނޫނެވެ، އެއީ ދިވެހިންގެ އިގުތިސާދުގެ ލޭނާރެވެ.

މިފަދަ މަޝްރޫއުތަކުގެ ސަބަބުން އެންމެ ބޮޑު ނިކަމެތިކަމެއް ލިބެނީ އާދައިގެ ރައްޔިތުމީހާއަށެވެ. ހާއްސަކޮށް މަސްވެރިކަމާއި ފަތުރުވެރިކަމުން އާމްދަނީ ހޯދާ ފަރާތްތަކަށެވެ. ރަށުގެ ފަޅު ހިއްކައިލުމުން، އެންވެރިކަން ކުރާ ސަރަހައްދުތައް ނެތިގޮސް، މަސްވެރިންނަށް އެތައް މޭލެއް ދުރަށް ދަތުރުކުރަން މަޖުބޫރުވެއެވެ. މިކަމުގެ ސަބަބުން ތެލަށް ކުރަންޖެހޭ ހޭދަ އިތުރުވެ، މަސްވެރިންގެ އަތަށް ލިބޭ އާމްދަނީ އިންތިހާއަށް ދަށްވެގެންދެއެވެ. ހަމައެއާއެކު، ލޯކަލް ޓޫރިޒަމްގެ ވިޔަފާރިކުރާ ފަރާތްތަކަށް، ފަތުރުވެރިންނަށް ދައްކާނެ ރީތި ފަރެއް ނޯވެއެވެ. ގެސްޓްހައުސްތަކުގެ ވިޔަފާރި ފުޅާވަމުން އަންނަ ރަށްރަށުގައި، ކުއްލިއަކަށް ފަޅުތެރެއަށް ޑްރެޖަރު ވައްދައި ހިއްކަން ފެށުމުން، އެތައް ބައެއްގެ ވަޒީފާއާއި ވިޔަފާރިތައް ބަނގުރޫޓުވެގެންދެއެވެ. މިކަންކަން މިހެން ހިނގާއިރު، މުޖުތަމައުގެ ބައިވެރިވުމާއި މަޝްވަރާ ހޯދުމަކީ ނަމަކަށް ކުރާ ކަމެކެވެ. ރައްޔިތުންގެ ކަންބޮޑުވުންތައް އަޑުއެހުމުގެ ބަދަލުގައި، މަޝްރޫއުތައް ކުރިއަށް ގެންދަނީ މަތިން ތިރިއަށް އަންގާ އެންގުންތަކެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އިންސާނީ ހައްގުތަކުގެ ނަޒަރުން ބަލާއިރު، މިއީ ރައްޔިތުންގެ ދިރިއުޅުމުގެ ހައްގާއި، އެކަށީގެންވާ ދިރިއުޅުމެއް އުޅުމުގެ ހައްގާއި، އަދި ސާފު ސިއްހަތެއްގައި ހުރުމުގެ ހައްގަށް އަރައިގަތުމެވެ. ތަރައްގީގެ މަޝްރޫއުތަކުގައި އާންމުންގެ ހިޔާލު ހޯދުމަށް ބާއްވާ ބައްދަލުވުންތަކަކީ ގިނަ ފަހަރަށް ނިންމާފައިވާ ނިންމުންތަކެއް އިއުލާނުކުރުމަށް ބާއްވާ ރަސްމިއްޔާތުތަކަކަށް ވަނީ ވެފައެވެ.

މި މައްސަލަތަކަށް އޮތް ހައްލަކީ ތަރައްގީގެ ވިސްނުން ބަދަލުކުރުމެވެ. ބިން ހިއްކުމުގެ މަޝްރޫއުތައް ރޭވުމުގައި އިންސާނީ ހައްގުތަކަށް އިސްކަންދޭ އުސޫލުތަކެއް ކަނޑައަޅަންޖެހެއެވެ. މަޝްރޫއު ފެށުމުގެ މާ ކުރިން، އެކަމުގެ ސަބަބުން އަސަރުކުރާނެ ހުރިހާ ފަރާތްތަކާ ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި މަޝްވަރާކުރެވެންވާނެއެވެ. އީއައިއޭ ރިޕޯޓުތަކަކީ ހަމައެކަނި ލިޔެކިޔުމަކަށް ނުހަދައި، އޭގައިވާ ކަންކަން ތަންފީޒުކުރުން މަޖުބޫރުކުރާ ހަރުދަނާ ގާނޫނީ އޮނިގަނޑެއް އޮންނަންޖެހެއެވެ. އަދި، ބިން ހިއްކުމުގެ ބަދަލުގައި، މިހާރު ހުރި ބިންތައް އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރެވޭނެ ގޮތްތަކާއި، ތިމާވެއްޓާ ރައްޓެހި ފްލޯޓިންގ ސިޓީ ފަދަ ޒަމާނީ ހައްލުތަކަށް ދައުލަތުން އިންވެސްޓުކުރަންޖެހެއެވެ. މީގެ އިތުރުން، މަޝްރޫއެއްގެ ސަބަބުން އާމްދަނީއަށް ނުރަނގަޅު އަސަރުކުރާ ފަރާތްތަކަށް އެކަށީގެންވާ ބަދަލު ދެވޭނެ ނިޒާމެއް ގާއިމުކުރުމަކީވެސް އިންސާނީ ހައްގުތައް ކަށަވަރުކުރުމަށް ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެކެވެ.

ތަރައްގީއަކީ ހަމައެކަނި ކޮންކްރީޓާއި ހިއްކާފައިވާ ވެލިގަނޑެއް ނޫނެވެ. ހަގީގީ ތަރައްގީއަކީ މުޖުތަމައުގެ އެންމެންގެ ހައްގުތައް ރައްކާތެރިކުރެވި، އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކަށް ދިރިއުޅެވޭނެ ފަދަ މާހައުލެއް ވާރުތަކޮށްދިނުމެވެ. މިހާރު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ތިމާވެށި ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ބިލުގައި ބިން ހިއްކުމުގެ މިންގަނޑުތައް ހަރުކަށިކުރުމަށް ހިމަނާފައިވާ މާއްދާތައް ފާސްކޮށް، އަމަލީ ސިފަ ގެނައުމަކީ މިއަދު ސަރުކާރަށް އޮތް އެންމެ ބޮޑު އިމްތިހާނެވެ. އެ ބިލު ފާސްނުކޮށް، ނުވަތަ އޭގައިވާ މާއްދާތަކަށް އަމަލުނުކޮށް ދޫކޮށްލާ ކޮންމެ ދުވަހަކީ، ދިވެހި ރައްޔިތުންގެ އަސާސީ ހައްގުތަކާއި ދިރިއުޅުމުގެ ވަސީލަތްތައް ކަނޑުއަޑިއަށް ގަރަގުވެގެންދާ ދުވަހެކެވެ.