ރާއްޖެތެރޭގެ ރުއްގަސް ގިނަ ރަށަކަށް، މާލެއިން ކާށި ގަނެގެން ފޮނުވަން ޖެހުނު ދުވަހަކީ އަޅުގަނޑުގެ ހިތުގައި ވަރަށް ގިނަ ސުވާލުތަކެއް އުފެދުނު ދުވަހެކެވެ. “ހާދަހާވާ ރުއް ގިނަރަށެކެވެ، ކޮންމެވެސްތާކުން ކާއްޓެއް ލިބެންވާނެތާއެވެ.” މިހެން ހިތަށް އަރަމުންވެސް، އަވަސްވެގަތީ ކާށި ގަނެފައި މާލެއިން ފުރާ ބޯޓަށް އެރުވުމަށެވެ. ނަމަވެސް އެކަން ކުރަމުން ދިޔައިރުވެސް ބައިވަރު ސުވާލުތައް ހިތުތެރޭގައި އެނބުރެމުން ދިޔައެވެ. މިއީ މިއަދު ދިވެހިންގެ ހާލަތެވެ. ރުއްގަހުން ފުރިފައިވާ ރަށްތަކުގައި ދިރިއުޅޭ މީހުންނަށް ކާށި މި ޖެހެނީ މާލެއިން ގަންނާށެވެ. ނޫނީ ބޭރު ގައުމުތަކުން އެތެރެކުރާ ކާށި ބޭނުންކުރާށެވެ. މިކަމުގެ އަސްލަކީ ކޮބައިބާވައެވެ؟ އޭގެ ދުވަސްތަކެއް ފަހުން ރަހުމަތްތެރިޔަކު ގުޅައިފިއެވެ. ވާހަކައެއްގެ ތެރެއިން މި ވީގޮތެއް އަހައިފީމެވެ. އޭނާ ބުނީ ރުއްތަކުގެ “މަތިމަރުވި” ވާހަކައެވެ. އެއީ ކޮންމެ ހަތަރެއް ނުވަތަ ފަސް އަހަރަކުން ދިމާވާ ކަމެކޭ އޭނާ ބުންޏެވެ. ނަމަވެސް، މިއީ ހަމައެކަނި ގުދުރަތީ ކަމެއް ނޫނެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ އިހުމާލުގެ ނަތީޖާއެވެ.

އިލްމީ ގޮތުން ބަލާއިރު، ރުކުގެ މަތި މަރުވުމަކީ ތަފާތު ސަބަބުތަކާ ހުރެ ދިމާވާ ކަމެކެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ފަންގަސްގެ ސަބަބުން ޖެހޭ ބަލިތަކާއި، މަޑިސޫފި އަދި ރަތް މާކަނޑާ ފަދަ ސޫފިތަކުގެ ހަމަލާތައް ހިމެނެއެވެ. ރުކުގެ އެންމެ ނާޒުކު ހިސާބަކީ އޭގެ ކުރި ނުވަތަ މައްޗެވެ. އެ ހިސާބަށް ބައްޔެއް ޖެހިއްޖެނަމަ، މުޅި ރުކުގެ ފުރާނަ ދިޔައީއެވެ. ދަނޑުވެރިކަމުގެ ތަޖުރިބާކާރުން ފާހަގަކުރާ ގޮތުގައި، ރާއްޖޭގައި ފަހަކަށް އައިސް ރުކުގެ މަތި މަރުވުން އާދަޔާ ހިލާފަށް އިތުރުވެފައިވަނީ މޫސުމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކާއި، ބަލިމަޑުކަން ފެތުރުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. މީގެ އިތުރުން ރާއްޖޭގެ ފަސްގަނޑުގައި ހުންނަންޖެހޭ މުހިންމު މާއްދާތައް މަދުވުމަކީވެސް ރުއްތައް ބަލިކަށިވާ ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް، މީގެ އަނެއް ފަރާތުގައި ވަނީ ރުކުގެ އުމުރުގެ މައްސަލައެވެ. އާންމު ގޮތެއްގައި ރުކެއްގެ އުމުރަކީ 60 އަހަރާއި 80 އަހަރާ ދެމެދެވެ. ރުއް ފޯދެން ފަށަނީ އިންދާތާ 6 އަހަރާއި 10 އަހަރާ ދެމެދުގެ މުއްދަތެއްގައެވެ. އަދި އެންމެ ރަނގަޅަށް ކާށި އަޅަނީ އުމުރުން 15 އަހަރާއި 50 އަހަރާ ދެމެދުގައެވެ. މީގެ މާނައަކީ، މިހާރު ރާއްޖޭގެ ރަށްރަށުން ފެންނަން ހުރި ގިނަ ރުއްތަކަކީ އޭގެ އުމުރުން ދުވަސްވެ، މުސްކުޅިވެފައިވާ ރުއްތަކެކެވެ. އެ ރުއްތަކުގެ އުފެއްދުންތެރިކަން ވަނީ ދަށަށް ގޮސްފައެވެ. ގުދުރަތީ ގޮތުން އައިސްފައިވާ މި ބަދަލާއެކު، އާ ރުއްތައް އިންދައި އާލާކުރުމުގެ މަސައްކަތް ނުކުރެވުމަކީ މަތި މަރުވުމުގެ ހަގީގީ މައްސަލައެވެ.

އެ ހާދިސާއަށްފަހު އަހަރެއްހާ ދުވަސް ފަހުން އަޅުގަނޑު އެ ރަށަށް ޒިޔާރަތްކުރީމެވެ. ރަށުގެ ވަށައިގެން ނަޒަރު ހިންގާލިއިރު ފެންނަން ހުރީ ހުސް ދުވަސްވެފައިވާ ބޯ ރުއްތަކެވެ. ވަރަށް މަދުން ނޫނީ ކުޑަ ރުކެއް ލޮލަކަށް ނުފެނެއެވެ. މިއިން ދޭހަވަނީ ކޮން ކަމެއްތޯއެވެ؟ މި ފެންނަ ބޯ ރުއްތަކުގެ އިތުރުން، އާ ރުއް އިންދައި އާލާކުރުމަށް އެއްވެސް މަސައްކަތެއް ކުރެވިފައި ނެތް ކަމެވެ. މި ރުއްތައް މަރުވެ ނެތިދާ ހިސާބުން، އެ ރަށުގެ ރުއްގަހުގެ މުއްސަނދިކަން އެ ނިމުނީއެވެ. މީގެ އިތުރުން، ރާއްޖޭގައި އަލަށް ހަދަމުންގެންދާ ރިސޯޓުތަކަށް ލޭންޑްސްކޭޕް ކުރުމުގެ ނަމުގައި، މީހުން ދިރިއުޅޭ ރަށްރަށުން ބޮޑެތި ރުއްތައް ޕުލޭންޓަރުންގެ އެހީގައި އުފުރައިގެން ގެންދިއުމަކީ އާންމު ކަމަކަށް ވެއްޖެއެވެ. މިއީ ރަށްރަށުގެ ތިމާވެއްޓަށާއި، ރުއްގަހުގެ އާބާދީއަށް ދެވޭ ވަރަށް ބޮޑު ގެއްލުމެކެވެ. ބޮޑެތި ރުއްތައް އުފުރައިގެން ގެންދިއުމުން ރަށުގެ ފަސްގަނޑު ގިރުމަށް މަގުފަހިވެއެވެ. އަދި އެއް ތަނުން އަނެއް ތަނަށް އުފުރައިގެން ގެންދާ ގިނަ ރުއްތައް، އާ މާހައުލަށް ހޭނުމުގެ ކުރިން މަރުވެގެން ދިއުމަކީވެސް އާންމު ކަމެކެވެ. އަދި ހަމައެހެންމެ، ރާއްޖޭގެ ރުއްތައް މަދުވަމުންދާތީ، ރާއްޖެއިން ބޭރުން ރުއް އެތެރެކޮށްގެން އިންދުމުގެ ސަގާފަތެއްވެސް ވަނީ ފެށިފައެވެ. މީގެ ނަތީޖާއަކީ ކޮބައިތޯއެވެ؟ ބޭރުން ގެންނަ ރުއްތަކާއެކު، ރާއްޖޭގެ ވެއްޓަށް ބީރައްޓެހި ތަފާތު ބަލިތަކާއި ސޫފިތައް އެތެރެވުމެވެ. ދާދި ފަހުން ބައެއް ރަށްރަށުގައި ރުއްތަކަށް ޖެހުނު ހުދުކުލައިގެ ފަނި (ވައިޓްފްލައި) ގެ މައްސަލައަކީ މީގެ ސާފު ހެއްކެކެވެ. ބޭރުން ގެންނަ ރުއްތަކުގެ ސަބަބުން، ޒަމާނުއްސުރެ ރާއްޖޭގައި ހުރި ދިވެހި ރުއްތަކުގެ ނަސްލަށް ނުރައްކާވެ، ބަލިމަޑުކަން ފެތުރި، ރުއްތަކުގެ މަތި މަރުވުން ވަނީ އިންތިހާއަށް އިތުރުވެފައެވެ.

އަޅުގަނޑުމެން ކުޑައިރު ރުކުގެ ވާހަކަ ވަރަށް ގިނައިން ދެކެވެއެވެ. ރުކަކީ އޭގެ އެއްވެސް ބައެއް ބޭނުންނުކޮށް އެއްލާލަން ނުޖެހޭ ފައިދާހުރި ގަހެއްކަން ކާބަފައިން ވަނީ ސާބިތުކޮށްދީފައެވެ. ފަންގިވިނުމަށާއި، ރޯނު ވެށުމަށާއި، ރުކުފަތީގެ ބޭނުންކުރުމާއި، ކާއްޓާއި، ކުރުނބާއާއި، ރާއާއި، ހަކުރާއި، އަދި ރުކުގެ ލަކުޑިއަކީ ދިވެހިންގެ ދިރިއުޅުމުގެ މައިގަނޑު އެއް ތަނބެވެ. އިހު ޒަމާނުގައި ދޯނިފަހަރު ބަނުމަށާއި، ގެދޮރު އިމާރާތްކުރުމަށްވެސް ރުކުގެ ލަކުޑި ބޭނުންކުރިއެވެ. ނަމަވެސް މިއަދު އެ ޒަމާން މާޒީވެއްޖެއެވެ. މިއީ އޭގެ އެތައް އަހަރެއް ފަހެވެ. ރުއް އާލާކުރުމާއި، ދަނޑުވެރިކަން ކުރިއެރުވުމުގެ ވާހަކަ އާދައިގެމަތިން ނިކަން ބާރަށް ދެކެވެއެވެ. ޕޯޑިއަމްތަކުގައާއި، ސިޔާސީ ޕްލެޓްފޯމްތަކުގައި ރުއް އިންދުމުގެ މަޝްރޫއުތަކުގެ ވާހަކަ ދައްކައެވެ. ނަމަވެސް، އެކަމުގައި އަމަލީ ސިފައެއް ޖެހި، ބިމުގައި ރުކެއް އިންދި، އެ ރުއް ބޮޑުވަންދެން ބެލެހެއްޓޭތަނެއް ނުފެނެއެވެ. ވާހަކަ ދެއްކުމާއި އަމަލުކުރުމާ ދެމެދު އޮތް މި ބޮޑު ފަރަގަކީ، އަޅުގަނޑުމެންގެ މުޖުތަމައުގެ “މަތި މަރުވެފައިވާ” ކަމުގެ އަލާމާތެކެވެ. ރުއްތަކަށް އަޅާނުލެވި، ބަލިތަކަށް ފަރުވާނުދެވި، މުސްކުޅި ރުއްތައް މަރުވަމުންދާއިރު، އާ ޖީލެއް އުފެއްދުމަށް އަޅުގަނޑުމެން މިވަނީ ނުކުޅެދިފައެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި ރުކަށް ދިމާވެގެން އުޅޭ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. މިއީ ގައުމުގެ އުފެއްދުންތެރިކަމާއި، އަމިއްލަ ފުދުންތެރިކަމާމެދު އަޅުގަނޑުމެންގެ ވިސްނުން ހުރި ގޮތުގެ މައްސަލައެކެވެ.

ރުއްތަކުގެ މަތި މަރުވީތޯއެވެ؟ ނުވަތަ އަޅުގަނޑުމެންގެ ވިސްނުމާއި ހިޔާލުގެ މަތި މަރުވީތޯއެވެ؟ މިއީ މިއަދު ކޮންމެ ދިވެއްސަކުވެސް އަމިއްލަ ނަފުސާ ކޮށްލަންޖެހޭ ސުވާލެކެވެ. ރާއްޖޭގެ ރަށްރަށުން ރުއްތައް ހުސްވެ، ކާށިކޮޅުވެސް އިމްޕޯޓުކުރަން ޖެހުމަކީ ގައުމީ ހިތާމައެކެވެ. ބޭރުން ގެންނަ ބަލިމަޑުކަމުން ރުއްތައް ސަލާމަތްކޮށް، ރިސޯޓުތަކަށް ރުއްތައް ވިއްކުން ހުއްޓުވައި، ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ރުއް އިންދުމުގެ ގައުމީ ހަރަކާތެއް ފަށަންޖެހެއެވެ. ހަމައެކަނި ވާހަކަދެއްކުމުގެ ބަދަލުގައި، ކޮންމެ ރަށެއްގެ ކައުންސިލުންނާއި، ކަމާބެހޭ ވުޒާރާތަކުން އަމަލީ ގޮތުން މިކަމަށް ނުކުންނަން އެބަޖެހެއެވެ. މިއަދު އަޅުގަނޑުމެން އިންދާ ރުކަކީ، މާދަމާގެ ޖީލުތަކަށް ފޯރުކޮށްދެވޭނެ އެންމެ އަގުހުރި ތަރިކައެވެ. ރުއްތަކުގެ މަތި މަރުވިޔަ ނުދިނުމަށްޓަކައި، އެންމެ ފުރަތަމަ އަޅުގަނޑުމެންގެ އަމަލުތަކުގެ މަތި ދިރުވަން އެބަޖެހެއެވެ. މިކަމަށް އަވަސް ފިޔަވަޅުތަކެއް ނާޅައިފިނަމަ، ދިވެހި ރުކަކީ ހަމައެކަނި ތާރީހީ ފޮތްތަކުން ފެންނަ، މާޒީގެ ހަނދާނަކަށް ވެގެން ހިނގައިދާނެއެވެ.